NGÀY CHÚNG TA ĐỀU TRỞ THÀNH FRESHER

Có một thời, điện thoại của người làm IT reo lên vì recruiter tìm đến. Cũng chiếc điện thoại ấy hôm nay, có người cầm lên nhiều lần chỉ để xem sau buổi phỏng vấn vừa rồi đã có email chưa.

Câu hỏi "Fresher + AI hay Senior, ai thắng?" nghe rất giống một trận đấu. Nhưng ngoài kia không có hai người đứng ở hai góc đài. Cả ngành đang chạy. Một người hôm qua làm được năm việc, hôm nay có thể làm tám - nhưng chẳng bao lâu sau, tám không còn là thành tích, nó trở thành một ngày làm việc bình thường. Chúng ta tạo ra công cụ để làm nghề nhẹ hơn, rồi rất nhanh chính công cụ ấy lại làm chiếc thước đo nghề dài thêm.

Tốc độ đó là thật, và nó đang thay đổi ai làm được việc gì. Nhưng nó không phải là thứ duy nhất từng tạo ra một Senior. Trước khi trả lời tốc độ đang giúp ai và cản ai, tôi muốn kể lại nghề đã từng vận hành thế nào - vì chính cách nó vận hành, chứ không phải tốc độ, mới là thứ đang bị đặt cược.

Những người sinh cuối 7x, đầu 8x có một tuổi trẻ khác. Chiếc máy tính còn là một tài sản đáng kể. Màn hình CRT dày và nặng. Vài chiếc đĩa mềm có thể chứa gần như cả thế giới số của một sinh viên. Internet không nằm trong túi áo, và một lỗi lạ không thể ném vào ô chat rồi chờ vài giây có câu trả lời. Không biết thì tìm, chưa hiểu thì thử, chưa chạy thì tiếp tục mò. Không phải thế hệ ấy thông minh hơn, cũng chẳng phải ngày xưa khổ hơn thì mặc nhiên giỏi hơn - chỉ là họ phải ngồi lâu hơn bên cạnh những thứ mình chưa biết. Một lỗi hôm nay được giải thích trong vài giây; ngày ấy, đôi khi nó đủ giữ một người trước màn hình hết cả buổi tối.

Rồi họ đi làm. Ban đầu là những lỗi nhỏ. Sau đó lỗi bắt đầu có người dùng đứng phía sau - có khách hàng, có deadline, có những đêm chẳng ai trong team dám về. Không ai nhớ chính xác ngày nào mình thôi là Fresher. Nó đến chậm, qua một lần estimate quá tự tin; qua một architecture từng khiến cả team tự hào, vài năm sau chính người thiết kế lại là người ngại chạm vào nhất; qua một buổi demo mà khách hàng nhìn màn hình rất lâu rồi chỉ nói "This is not what we expected"; qua một lần rollback lúc hai giờ sáng, một lần mất dữ liệu, một feature mất nửa năm để xây nhưng gần như chẳng ai dùng, một lần phải đứng trước khách hàng nhận trách nhiệm cho lỗi mà mình thậm chí không trực tiếp viết ra.

CV gom tất cả những chuyện ấy vào một dòng rất sạch: "10 years of experience." Nhưng mười năm đâu chỉ là mười năm. Có những dòng code người đi lâu không còn đọc hoàn toàn bằng mắt - họ đọc bằng một đêm production từng tắt ngóm, bằng một migration từng làm tim đập nhanh hơn bình thường, bằng tiếng chuông điện thoại mà chỉ cần nghe đã biết tối nay chắc chưa thể ngủ sớm. Từng lớp một đóng lại. Sau này chúng ta gọi chúng là kinh nghiệm.

Điều đáng nói là: không có bậc thang nào trong chuyện này nhanh cả. Cái làm nên một Senior không phải việc họ code nhanh hơn qua từng năm, mà là số lần họ đứng trước hậu quả của một quyết định và không thể bấm undo.

Ngành sau đó có một giai đoạn dễ thở hơn - Internet rộng ra, Google, Stack Overflow, GitHub làm kiến thức gần hơn, outsourcing tăng trưởng, công ty thiếu người, recruiter chủ động tìm đến. Chiếc thang nghề nghiệp trông khá rõ, từ người mới ra trường đến người có mười, mười lăm năm trong nghề, và một người có thể nhìn lên để thấy bậc tiếp theo.

Nhưng ngành IT có một thói quen: nó thường thay đổi đúng lúc chúng ta bắt đầu cảm thấy quen. Rồi AI đến, và sau chatbot là Agent. Một người có thể giao một yêu cầu, để Agent phân tích, viết code, chạy test, sửa lỗi, tạo tài liệu, thử thêm một vòng rồi mới đưa kết quả trở lại - trong thời gian mà vài năm trước nghe khá khó tin.

Đây chính là chỗ vòng đua ở đầu bài quay trở lại. AI không tăng tốc đều cho mọi việc. Nó tăng tốc mạnh nhất đúng ở những việc từng là bậc thang đầu tiên của nghề: dựng khung một dự án mới, cấu hình CI/CD cơ bản, viết CRUD và authentication chuẩn, dịch code giữa các framework, viết tài liệu kỹ thuật nháp. Đây là những việc có đáp án kiểm tra được ngay - code chạy hay không chạy, tài liệu đúng ý hay sai ý và sửa được trong năm phút - nên AI làm rất tốt, và một Fresher + AI giờ chạm được vào những đầu việc từng cần vài năm kinh nghiệm mới đảm đương nổi. Đó là một cơ hội rất lớn.

Nhưng đây cũng chính là những việc từng âm thầm làm một việc khác song song với việc tạo ra phần mềm: chúng tạo ra Senior. Một người mới được giao task nhỏ, làm chưa tốt thì được review, được giao phần lớn hơn, rồi một module, rồi một lần production, rồi một ngày bắt đầu có người hỏi ý kiến họ trước khi ra quyết định. Việc đơn giản, lặp lại, phạm vi rõ ràng không phải phần hấp dẫn nhất của nghề, nhưng chính chúng là nơi một người tích lũy đủ số lần đối diện hậu quả để trở thành người có thể tin cậy.

Bây giờ, đó cũng chính là những việc Agent làm ngày càng tốt. Câu hỏi khó của thời AI là: nếu chúng ta đi tắt qua đúng đoạn từng tạo ra kinh nghiệm, kinh nghiệm của thế hệ tiếp theo sẽ hình thành ở đâu?

Đây không còn là một linh cảm. Nghiên cứu của Stanford Digital Economy Lab, dựa trên dữ liệu bảng lương thật, cho thấy việc làm của lập trình viên trong độ tuổi 22-25 đã giảm gần 20% kể từ năm 2022, trong khi việc làm của developer từ 35 tuổi trở lên gần như không đổi - và riêng đợt phục hồi tuyển dụng 2025-2026, phần lớn tin tuyển mới đến từ vị trí senior, không phải entry-level. Con số này chỉ xác nhận điều đoạn trên đã nói bằng chữ: tổng việc làm ngành phần mềm không co lại, nó dồn về phía có kinh nghiệm, còn phía tạo ra kinh nghiệm mới thì đang mỏng dần.

Một vài doanh nghiệp nhìn thấy cái giá phải trả của việc này sớm hơn phần còn lại. Có nơi đã chủ động tăng gấp ba lượng tuyển Fresher trong năm nay, nhưng tái cấu trúc vai trò để họ dành ít thời gian hơn cho code thường quy - phần AI đã làm tốt - và nhiều thời gian hơn cho việc review output của AI cùng tiếp xúc trực tiếp với khách hàng. Lãnh đạo nhân sự ở đó nói thẳng: công ty nào dốc sức tuyển Fresher ngay trong giai đoạn khó khăn này sẽ thắng trong 3-5 năm tới, còn công ty nào không, sẽ phải cạnh tranh giành giật những Senior thật ngày càng khan hiếm - vì Fresher hôm nay chính là nguồn cung Senior của ngày mai.

Phía dưới, người mới tiến lên rất nhanh - có những Fresher vừa kịp thôi coi mình là người mới thì chiếc thước đã đổi, những gì họ mất hai năm để học chưa kịp thành lợi thế đã có người đến sau chạm tới nhanh hơn nhờ AI. Nhưng phía trên, những thứ thật sự nguy hiểm vẫn được doanh nghiệp giữ trong tay người nhiều kinh nghiệm hơn - không hẳn vì Senior code nhanh hơn, mà vì khi một hệ thống có dữ liệu thật, tiền thật, SLA thật và uy tín doanh nghiệp đứng phía sau, khách hàng không hỏi ai gõ phím nhanh nhất. Họ muốn biết ai chịu trách nhiệm.

Đó không còn là một khoảng kẹt trừu tượng. Đó là một khoản nợ nhân sự mà phần lớn doanh nghiệp đang vay mà không hạch toán vào đâu cả: nếu tất cả việc dễ được giao cho Agent hoặc Fresher + AI, còn tất cả việc khó cứ được giữ trong tay Senior, thì ở giữa sẽ thiếu một vùng để con người lớn lên - và khoản nợ đó sẽ đến hạn đúng vào lúc lứa Senior hiện tại bắt đầu rời ghế, khi không còn ai đứng sau đủ va chạm để ngồi vào.

Senior của hôm nay cũng từng được ai đó trao cho một việc hơi lớn hơn khả năng của họ lúc ấy - không lớn đến mức một lần sai làm cả business trả giá, nhưng cũng không nhỏ đến mức chỉ cần hoàn thành task là xong. Họ được phép quyết định một chút, sai một chút, sửa một chút và chịu trách nhiệm một chút. Phần "được phép chịu trách nhiệm" cứ lớn dần lên. Đó là cách kinh nghiệm hình thành - và đó cũng là chính xác thứ khoản nợ ở trên đang rút dần khỏi thế hệ sau.

Nên tôi không nghĩ câu hỏi nên chỉ là Fresher + AI làm được bao nhiêu phần việc của Senior. Câu hỏi đúng hơn là: chỗ nào nên tiếp tục để con người va chạm thật, và chỗ nào cái giá của một lần sai đã quá đắt để thử.

Có những việc tôi hoàn toàn sẵn sàng trao cho Fresher + AI: một prototype, một PoC, một MVP, một internal tool, một automation - những nơi điều quan trọng nhất là thử thật nhanh, biết thật sớm, và cái giá của một lần sai vẫn còn đủ rẻ để sửa. Có những bài toán tôi muốn người mới có cả bàn phím lẫn quyền được sai, bởi một ý tưởng ở giai đoạn đầu đôi khi chưa cần một người biết mọi cách để nó có thể chết - nó cần một người đủ nhanh để biết liệu nó có đáng sống tiếp đến tuần sau hay không. Đây chính là chỗ để trả lại khoản nợ, không phải bằng cách giữ Fresher tránh xa AI, mà bằng cách cố ý để họ được sai thật ở nơi sai còn rẻ.

Nhưng một sản phẩm rồi sẽ lớn lên. Sẽ có ngày phía sau một nút bấm không còn là một màn hình lỗi mà là dữ liệu của khách hàng, thanh toán, migration khó đảo ngược, hệ thống legacy, SLA, doanh thu và một cái tên doanh nghiệp. Lúc ấy tôi muốn Senior ở đó - không phải để viết nhiều code hơn, mà vì tôi muốn người đứng trước nút Deploy đã từng biết một quyết định sai có thể kéo dài hơn một đêm. Tôi muốn một người giữa lúc mọi thứ đang chạy êm vẫn hỏi: backup đã từng restore thật chưa, rollback nằm ở đâu, ai có quyền với dữ liệu, nếu traffic tăng hai mươi lần thì chuyện gì xảy ra.

Đôi khi câu hỏi đáng giá nhất chẳng có một dòng code nào: "Có cần xây thứ này không?" Một người từng bỏ sáu tháng làm một feature chẳng ai dùng sẽ hỏi câu đó khác với người mới đọc requirement lần đầu. Cụ thể hơn: AI review được code theo chuẩn tĩnh - phát hiện lỗi cú pháp, anti-pattern phổ biến - nhưng không định giá được rủi ro nghiệp vụ đặc thù của một hệ thống cụ thể, vì rủi ro đó chưa từng được viết thành văn bản ở đâu để nó học. Cái nhìn ra một pull request "sẽ vỡ ở đâu sau sáu tháng" vẫn cần một người từng dọn dẹp hậu quả của một lỗi tương tự ít nhất một lần. Đó là chỗ của kinh nghiệm - không phải số tuổi, không phải title, không phải số framework từng biết, mà là khả năng nhìn một quyết định hôm nay và đã thấp thoáng thấy hóa đơn của nó vào sáu tháng sau.

Nhưng kinh nghiệm cũng không phải một tấm hộ chiếu miễn kiểm tra. "Trước giờ vẫn làm vậy." "Project này phải cần từng này người." "Estimate phải tính thế." Có những câu rất giống kinh nghiệm - đôi khi đúng là kinh nghiệm, đôi khi chỉ là một thói quen đã sống đủ lâu để người ta tưởng nó thành chân lý. Một hệ thống legacy cũng từng là một hệ thống mới, từng hiện đại, từng chạy tốt, từng tạo ra tiền, rồi một ngày chính thứ từng là tài sản làm mỗi thay đổi trở nên chậm và đắt. Con người cũng có những đoạn legacy như thế.

Có lẽ vì vậy mà tôi đặt tên bài này là "Ngày chúng ta đều trở thành Fresher." Không phải vì Senior sẽ mất hết kinh nghiệm rồi quay về bằng không, cũng không phải vì Fresher và Senior cuối cùng trở nên giống nhau. Chỉ là chiếc thước cứ đổi. Có người vừa bước vào nghề đã phải chạy nhanh hơn lớp trước. Có người vừa kịp leo lên một bậc thì bậc ấy đã thấp đi. Có người đã làm hai mươi năm, một ngày nhìn lại thấy thứ mình từng mất nhiều năm để thành thạo giờ chỉ còn là điều kiện cơ bản. Rồi sẽ có một thứ mới xuất hiện khiến tất cả phải nói lại một câu rất cũ: "Cái này tôi chưa biết."

Hai mươi năm trước, có người nói câu ấy trước một chiếc màn hình CRT. Hai mươi năm sau, màn hình đã mỏng đi, con trỏ có thể đã thành một ô chat, nhưng câu nói vẫn còn nguyên. Hóa ra chúng ta đi rất xa, để rồi có ngày gặp lại người Fresher năm ấy trong chính mình. Nhưng quay lại điểm xuất phát không có nghĩa quay về con số không. Người mới bước tới đó với sự tò mò, tốc độ và một chặng đường dài phía trước. Người đã đi lâu quay lại với những hệ thống từng xây, những lần production từng chết, những quyết định từng đúng và những lần sai đủ đau để không muốn trả học phí thêm một lần nữa. Cùng một vạch mới. Khác nhau ở hành lý.

Nếu buộc phải trả lời Fresher + AI hay Senior, ai thắng, tôi vẫn không chọn người thắng. Có những nơi Fresher + AI nên được trao cơ hội vì tốc độ quan trọng và sai còn rẻ. Có những đoạn đường mà người đang lớn lên trong nghề nhất định phải được bước vào, bởi nếu không được trao trách nhiệm thật, sẽ chẳng có kinh nghiệm thật. Và có những nơi tôi muốn Senior đứng đó, bởi khi cái giá của một quyết định sai đã là dữ liệu, tiền bạc và uy tín, thứ chúng ta cần không chỉ là một người làm được - chúng ta cần một người đã từng thấy chuyện gì xảy ra khi làm sai.

Ngày trước, workflow của ngành IT vừa tạo ra phần mềm, vừa tạo ra những con người đủ sức chịu trách nhiệm cho phần mềm ấy. Agent đang viết lại workflow đầu tiên rất nhanh - nhanh hơn cả tốc độ mà bất kỳ ai trong chúng ta có thể theo kịp bằng cách làm việc chăm hơn. Việc khó hơn của chúng ta trong vài năm tới không phải là chạy đua tốc độ với nó, mà là đừng để nó vô tình xóa luôn workflow thứ hai.

Bởi một ngày nào đó, những Senior hôm nay cũng sẽ rời khỏi chiếc ghế của họ. Và khi ấy, câu hỏi quan trọng có lẽ không còn là Fresher + AI có thắng Senior hay không. Mà là: ai đã được lớn lên đủ để ngồi vào chiếc ghế còn lại?

Alex Vuong
Business Development Manager