Có một buổi tối tôi kết thúc công việc sớm hơn thường lệ. Nhìn lại cả ngày, số việc xong nhiều hơn hẳn so với cùng ngày này của một năm trước. Không có sự cố nào. Không có cuộc họp nào kéo dài. Về lý thuyết, đó là một ngày tốt.

Nhưng tôi ngồi đó và không làm nổi bất cứ việc gì khác. Không đọc được sách. Không nghĩ được gì tử tế. Chỉ trôi từ tab này sang tab khác trong trạng thái vừa rỗng vừa nặng.

Điều làm tôi bận tâm không phải là sự mệt - làm việc thì mệt là chuyện bình thường. Điều làm tôi bận tâm là tôi không giải thích được nó. Tôi đã làm ít giờ hơn. Tôi đã bỏ được phần lớn những việc tay chân từng ngốn thời gian nhất. Theo mọi thước đo tôi đang dùng, hôm đó lẽ ra phải là một ngày nhẹ nhàng.

Tôi nhận ra vấn đề - AI giúp tôi làm nhanh hơn, nhưng có chắc là tôi rảnh hơn không ? - với tôi không còn là một câu hỏi lý thuyết. Nó là câu hỏi tôi đã phải tự trả lời để hiểu chuyện gì đang xảy ra với chính mình.

Và câu trả lời của tôi là: AI không làm giảm sự mệt. Nó đổi loại mệt. Loại mới nặng hơn, và tệ nhất là nó vô hình - không hiện lên trong bất kỳ thước đo nào chúng ta đang dùng.

Đây là điều đầu tiên tôi phải thừa nhận, và tôi thừa nhận một cách khá miễn cưỡng vì nó nghe như đang bênh vực sự kém hiệu quả.

Trước đây, một ngày làm việc của tôi có nhịp lên xuống rất rõ. Có những đoạn đòi hỏi tư duy căng thẳng: thiết kế một giải pháp, quyết định hướng đi, xử lý một vấn đề chưa từng gặp. Nhưng xen giữa chúng là những đoạn có nhịp: viết phần khung lặp đi lặp lại, đặt tên cho các thành phần, dọn dẹp dữ liệu, sắp lại tài liệu, làm những thao tác mà tay bận nhưng đầu thì gần như được thả lỏng.

Tôi từng gọi những đoạn đó là "công việc rác" và mơ đến ngày không phải làm nữa. Nhưng chúng có một chức năng mà tôi không nhận ra: chúng là những quãng nghỉ được ngụy trang thành công việc.

Trong lúc tay làm những việc đó, đầu vẫn đang chạy ngầm. Rất nhiều lần lời giải cho vấn đề khó của buổi sáng đến với tôi vào lúc đang làm một việc buồn tẻ của buổi chiều. Không phải vì việc buồn tẻ đó thông minh, mà vì nó tạo ra một khoảng trống có kiểm soát - đủ nhàm để não không bị chiếm dụng, đủ có việc để tôi không thấy mình đang lãng phí thời gian và bỏ đi làm chuyện khác.

Một ngày làm việc lành mạnh không phải là một ngày toàn đỉnh cao. Nó cần cả thung lũng. Và những việc lặp lại chính là thung lũng.

Đây là chỗ mọi thứ thay đổi.

AI giỏi nhất đúng ở phần thung lũng. Nó xử lý phần khung, phần lặp, phần buồn tẻ - nhanh và tốt. Đó là lý do ai cũng ngợi ca nó, và lời ngợi ca đó hoàn toàn xứng đáng.

Nhưng hệ quả là: sau khi thung lũng bị lấp đầy, những gì còn lại trong ngày làm việc của tôi toàn là đỉnh.

Mỗi phút còn lại đều là một phút phải phán đoán, phải đánh giá, phải chọn, phải chịu trách nhiệm. Không còn đoạn nào để trôi. Không còn khoảng nào để đầu tự sắp xếp lại. Tôi bước từ quyết định này sang quyết định kế tiếp, liên tục, suốt cả ngày.

Tôi gọi thứ này là mật độ nhận thức - lượng suy nghĩ thực sự phải bỏ ra trên mỗi đơn vị thời gian làm việc.

Và đây là mấu chốt: khối lượng công việc có thể giảm, thời gian có thể giảm, nhưng mật độ thì tăng vọt. Tám tiếng ra quyết định liên tục mệt hơn rất nhiều so với tám tiếng có ba tiếng thi hành xen kẽ - dù nhìn từ bên ngoài, ngày thứ hai trông "nhàn" hơn.

Vấn đề là chúng ta đo công việc bằng số giờ và số đầu việc. Không ai đo mật độ. Không có ô nào trong bảng theo dõi cho nó. Nên khi mật độ tăng gấp đôi mà số giờ giảm đi một chút, mọi thước đo đều báo rằng bạn đang khỏe hơn, trong khi cơ thể bạn nói ngược lại. Và vì số liệu nói bạn ổn, bạn kết luận là mình yếu.

Sự chuyển dịch này còn sâu hơn chuyện nhịp làm việc. Nó thay đổi cả vai trò.

Trước đây tôi là người làm ra thứ gì đó. Giờ, phần lớn thời gian, tôi là người duyệt thứ do máy làm ra. Nghe thì có vẻ được thăng chức. Thực tế nó đi kèm ba cái giá mà tôi không thấy ai tính vào.

Cái giá thứ nhất: đánh giá khó hơn tạo ra. Bất kỳ ai từng đọc code người khác viết đều biết cảm giác này - đọc một trăm dòng do người khác viết mệt hơn tự viết một trăm dòng. Khi tự làm, sự hiểu biết được xây dần theo từng bước; đến lúc xong, bạn đã hiểu nó từ trong ra. Khi duyệt, bạn nhận về một kết quả hoàn chỉnh và phải ngược dòng để hiểu, mà không có lợi thế của quá trình. Và với thứ do AI tạo ra, sự việc còn khó hơn: nó luôn trông đúng. Sai lầm không nằm ở chỗ lộ liễu, nó nằm ẩn dưới một bề mặt trơn tru và tự tin.

Cái giá thứ hai: trách nhiệm không hề giảm theo. AI làm phần việc, nhưng cái tên ký ở dưới vẫn là của tôi. Nếu sai, không ai quan tâm phần đó do máy sinh ra. Nghĩa là tôi đã chuyển giao công sức mà không chuyển giao được rủi ro. Trong mọi cách sắp xếp lao động, đó là cách mệt nhất: mất phần dễ chịu của việc làm ra thứ gì đó, giữ nguyên phần nặng nề của việc chịu trách nhiệm về nó.

Cái giá thứ ba: mất điểm dừng tự nhiên. Khi tự làm, có một thời điểm rất rõ ràng gọi là xong. Bạn kiệt sức, bạn đã bỏ ra ngần ấy công, và bạn dừng. Khi duyệt, điểm dừng đó biến mất. Luôn có thể tạo thêm một phương án nữa. Luôn có thể thử một hướng khác trong ba mươi giây. Ranh giới giữa "đủ tốt" và "còn có thể tốt hơn" từng được vẽ bởi giới hạn thể lực của chính bạn; giờ nó phải được vẽ bằng ý chí. Mà ý chí thì cạn nhanh hơn thể lực nhiều.

Có một thứ nữa biến mất cùng với các quãng chậm, và tôi cho rằng nó là cái mất đáng lo nhất, đặc biệt với người phải ra quyết định.

Đó là thời gian ủ - những bản nháp bị vứt đi, những lần viết lại từ đầu, đoạn ngồi nhìn màn hình mà chưa gõ được gì, lần đọc lại thứ ba khi bỗng nhận ra vấn đề thật nằm ở chỗ khác.

Nhìn từ góc độ năng suất, tất cả những thứ đó đều là lãng phí. Nhưng chúng không phải là chi phí của việc tạo ra kết quả - chúng là chi phí của việc hình thành hiểu biết. Bản nháp bị vứt đi không vô ích: nó là cách tôi phát hiện mình đang nghĩ sai. Nếu bỏ qua bước đó và đi thẳng đến bản hoàn chỉnh, tôi có kết quả mà không có phần hiểu đi kèm.

Và đây là chỗ dễ tự lừa mình nhất: rất dễ nhầm "làm xong" với "hiểu xong".

Với một tài liệu, nhầm lẫn đó không sao. Với một quyết định về sản phẩm, về hướng đi, về việc nên bỏ cái gì - nó đắt. Bạn ra quyết định dựa trên một hiểu biết đi mượn, mượt mà và đầy đủ ở bề mặt, nhưng bạn không thực sự sở hữu nó. Đến lần sau gặp vấn đề tương tự, bạn vẫn phải hỏi lại từ đầu. Kinh nghiệm không tích lũy. Bạn đi nhanh mà không đi xa thêm.

Còn một nguồn mệt nữa mà tôi chỉ nhận ra khá muộn, và nó thuần túy thuộc về người làm sản phẩm.

Khi chi phí thử một ý tưởng giảm mạnh, tôi thử nhiều hơn. Điều đó nghe hoàn toàn hợp lý - thậm chí là khôn ngoan. Nhưng hệ quả là số việc đang dở dang trong đầu tôi tăng lên rất nhiều. Ba nhánh sản phẩm đang thăm dò. Hai thử nghiệm chưa kết luận. Một hướng nữa vừa mở ra tuần trước vì "chỉ mất một buổi để thử thôi".

Sự mệt của người làm sản phẩm phần lớn không đến từ việc đang làm. Nó đến từ việc đang mở. Mỗi việc chưa đóng lại chiếm một chỗ thường trú trong đầu, kể cả khi bạn không đụng đến nó suốt hai tuần. AI làm chi phí mở ra giảm gần bằng không, nhưng chi phí giữ trong đầu thì không hề giảm - nó vẫn phụ thuộc vào bộ não bạn, thứ chưa được nâng cấp lần nào.

Nói cách khác: AI hạ chi phí bắt đầu, nhưng không hạ chi phí mang vác. Và phần lớn cái nặng nằm ở việc mang vác.

Nó giảm khối lượng thao tác, nhưng không giảm khối lượng công việc. Và nó tăng mật độ của phần công việc còn lại.

Còn về chuyện "rảnh hơn" - tôi nghĩ chúng ta đang dùng sai định nghĩa. Rảnh không phải là không có việc trong lịch. Rảnh là không có việc trong đầu. Đó là trạng thái bạn có thể ngồi xuống với một cuốn sách và thực sự đọc được, thay vì đọc ba trang rồi nhận ra mình đang nghĩ về chuyện khác.

Theo định nghĩa đó thì AI dọn dẹp cái lịch rất giỏi, nhưng nó không dọn được cái đầu. Có những lúc nó còn làm cái đầu đầy hơn - vì cái lịch trống ra thì lập tức có thứ mới được nhét vào, và vì mỗi việc giờ nặng hơn về mặt tư duy so với trước.

Tôi không có mẹo tăng năng suất nào ở đây, vì vấn đề không nằm ở năng suất. Nhưng có vài điều chỉnh đã giúp tôi.

Cố tình giữ lại một ít việc thủ công. Nghe phản logic, nhưng tôi giữ lại một số việc lặp lại mà đáng ra có thể tự động hóa, đơn giản vì tôi cần thung lũng. Đó không phải là kém hiệu quả - đó là bảo trì cho thứ công cụ quan trọng nhất trong ngày làm việc, tức là chính cái đầu của mình.

Đo bằng số quyết định, không phải số giờ. Khi nhìn lại một ngày, tôi hỏi "hôm nay mình đã phải phán đoán bao nhiêu lần" thay vì "hôm nay mình làm mấy tiếng". Câu trả lời thường giải thích được sự mệt mà số giờ không giải thích nổi.

Đặt trần cho số việc đang mở, thay vì cho số việc phải làm. Danh sách việc cần làm thì ai cũng có. Ít người có danh sách việc đang treo trong đầu và một giới hạn cứng cho nó. Với tôi, con số đó quan trọng hơn nhiều.

Với những thứ thực sự quan trọng, cố tình đi chậm ở khâu hiểu. Trước khi nhờ AI, tôi tự viết ra vấn đề bằng ngôn ngữ của mình - thô, xấu, lộn xộn cũng được. Không phải để làm ra kết quả tốt hơn, mà để đảm bảo phần hiểu biết là của tôi chứ không phải đi mượn.

Ngừng coi "xong sớm" là tín hiệu để nhận thêm việc. Đây là điều khó nhất, vì phản xạ đã ăn vào người. Nhưng nếu mọi khoảng trống vừa xuất hiện đều bị lấp ngay lập tức, thì không có công cụ nào trên đời làm bạn rảnh hơn được cả.

Tôi nghĩ câu hỏi này công bằng, và bài viết sẽ thiếu thành thật nếu né nó.

Có rất nhiều công việc mà phần lặp lại chiếm gần như toàn bộ - nhập liệu, xử lý giấy tờ, dịch thuật khối lượng lớn, tổng hợp báo cáo theo mẫu. Với những công việc đó, AI mang lại sự nhẹ nhõm rất thật, và tôi không muốn dùng trải nghiệm của mình để phủ nhận điều đó. Nói rằng "việc lặp lại là quãng nghỉ quý giá" với một người ngồi nhập liệu tám tiếng mỗi ngày thì vừa sai vừa vô duyên.

Luận điểm của tôi chỉ đúng trong phạm vi những công việc mà phần ra quyết định vẫn thuộc về con người - nơi AI lấy đi phần thi hành nhưng để lại nguyên phần phán đoán và trách nhiệm. Ở đó, cán cân dịch chuyển theo hướng tôi vừa mô tả.

Và ngay cả khi đã thấy hết những điều này, tôi vẫn không muốn quay lại thời chưa có AI. Không một chút nào. Vấn đề không nằm ở công cụ. Vấn đề là chúng ta đã cập nhật cách làm việc nhưng chưa cập nhật cách đo và cách nghỉ - vẫn dùng thước đo của thời mà năng suất tỉ lệ thuận với số giờ ngồi bàn, để đo một kiểu lao động đã hoàn toàn khác về bản chất.

Nếu phải rút gọn tất cả vào một câu, tôi sẽ nói thế này.

Khi tốc độ làm việc tăng lên, thứ khan hiếm không còn là thời gian nữa. Thứ khan hiếm là sự chú ý còn sót lại sau khi làm việc xong.

Có thể có thêm ba tiếng trống trong ngày mà vẫn không dùng được chúng vào bất cứ việc gì có ý nghĩa, vì phần đầu óc cần cho ba tiếng đó đã bị tiêu sạch từ buổi sáng. Đó chính là lý do câu hỏi "AI có làm bạn rảnh hơn không" là một câu hỏi đặt sai. Nó hỏi về thời gian, trong khi thứ chúng ta thực sự đang mất là năng lực chú ý.

Nên câu trả lời của tôi cho đề bài là: AI không giảm khối lượng công việc của tôi. Nó thay đổi cách tôi làm việc, và cùng với đó, nó thay đổi loại mệt tôi mang về nhà mỗi tối. Loại mệt mới này gọn gàng hơn, ít mồ hôi hơn, nhìn từ ngoài vào thì sạch sẽ hơn nhiều - và không hiện lên trong bất kỳ con số nào, kể cả trong cách tôi tự đánh giá chính mình.